De Nederlandse Dana Lixenberg werd bekend door haar portretten. Ditmaal zet ze ongebruikelijke Amsterdamse locaties op de foto. Mensen ontbreken.
Wat voor beeld krijgt iemand die nog nooit in Amsterdam is geweest van deze stad als hij de foto’s ziet die Dana Lixenberg maakte? Geen vrolijk beeld, dat is al snel duidelijk. Geen zonnige grachten, goedgemutste mensen, lekkere terrasjes, mooie uitzichten over het IJ. Niet de geijkte geveltjes en historische highlights. Op de foto’s van Lixenberg zien we tamelijk fletse, vrij naargeestige situaties: een uitgebrand autowrak op een rommelig terrein buiten de stad, een wapperend gordijn in een rouwkamer, een stapelbed in een jeugdherberg waarvan de muren zijn beklad met graffiti.
Een van de weinige foto’s waar iets meer kleur in zit is die van bloemen voor een raam: geel, rood, oranje (maar zijn ze wel echt?). De omlijsting van die bloemen is echter weer even flets: beige kozijnen, grijze lucht, witte gordijnen. Door die gordijnen heen zien we kale bomen die in het kille winterlicht staan te wachten op de zon. En nergens mensen, in geen enkel beeld zien we mensen.
De foto’s van Set Amsterdam kwamen voort uit de televisieserie A’dam-E.V.A. van regisseur Norbert ter Hall en schrijver Robert Alberdingk Thijm, die op dit moment elke zondagavond wordt uitgezonden op Nederland 2. Lixenberg werd gevraagd iets bijzonders te doen met de locaties van die serie en kwam op het idee vooral de plekken te fotograferen. Het bracht haar naar allerlei uithoeken van de stad: van de Kentucky Fried Chicken op het Damrak, naar een oefenterrein van de brandweer op Schiphol, naar een uitvaartcentrum en een psychiatrisch ziekenhuis.
Van grootheden maakte ze gewone mensen, gewone mensen kregen sterrenpotentieel. In de wereld van Dana Lixenberg is iedereen gelijk
Eigenlijk is het wel bijzonder, deze introverte foto’s zonder mensen, gemaakt door een fotograaf die juist naam maakte met haar portretten. Dana Lixenberg (Amsterdam, 1964) ging op haar achttiende naar New York (om er nooit meer weg te gaan) en brak in 1993 door met een fotoserie over de beruchte wijk Watts in Los Angeles. Met een 4 bij 5 camera op statief (geen klikklak en wegwezen-camera dus) trok ze de wijk in om de inwoners te portretteren en zette ze een beeld van hen neer dat anders was dan wat iedereen tot dan toe had gezien. Niet zwart, arm en boos, maar markant en waardig. Haar foto’s werden opgepikt door het tijdschrift Vibe, toen een beginnend hiphoptijdschrift, en het werd de opmaat naar een carrière waarin ze voor bladen als Rolling Stone en Newsweek portretten maakte van beroemdheden als John McEnroe, Iggy Pop, Kathleen Turner, Sean Penn en Robert Duvall. Geen glamourbeelden, maar vrij confronterende portretten waarin niet alleen hun sterrendom maar vooral ook hun kwetsbaarheid getoond werd. Het zou haar handelsmerk blijven: van grootheden maakte ze gewone mensen, gewone mensen kregen sterrenpotentieel. In de wereld van Dana Lixenberg is iedereen gelijk.
Wat we zien is eigenlijk allemaal akelig gewoontjes: het theekopje op een aanrecht, de dozen Kleenex in het rouwcentrum, een ontbijttafel
Het fotoproject dat ze in 2007 maakte over het Inuitgehucht Shismaref in Alaska zat qua sfeer in tussen haar portretten en de nieuwe Amsterdam-foto’s. Voor The Last Days of Shismaref verbleef Lixenberg in 2007 enige tijd op het eiland Sarichef voor de kust van Alaska, 30 kilometer onder de poolcirkel, dat door de opwarming van de aarde binnen tien jaar onder water zal staan. Lixenberg legde de bewoners vast in portretten, interieur- en landschapsfoto’s, en maakte een fantastisch document van deze verdwijnende gemeenschap.
Ook toen al zagen we in haar fotografie die kale interieurs, de rommelige buitenplaatsen, de beslagen ramen en afgebladderde muren met daarop wat plaatjes geprikt. Alleen waren er in het Shismaref-project nog veel mensen te zien, wat het geheel een andere, warmere lading geeft. Omdat die mensen in Set Amsterdam ontbreken, zijn we als kijker wel genoodzaakt onze blik te richten op de details van de ruimtes. En wat we zien is eigenlijk allemaal akelig gewoontjes: het theekopje op een aanrecht, de dozen Kleenex in het rouwcentrum, een ontbijttafel, de (plastic) bloemen in een raam. En omdat het zo gewoontjes is, ontregelt het. Want je gaat toch zoeken en je probeert betekenis te geven: wat zie ik, wie zou hier wonen, wat is hier aan de hand?
Met enige fantasie kun je deze foto’s lezen als portretten, maar dan als portretten van een ruimte: ze laten hoe dan ook iets zien van de bewoners van de huizen en van de stad. Niet gemakkelijk in te vullen en niet eenduidig. Noem het een oefening in kijken.
Dana Lixenberg ‘Set Amsterdam’ is tot 29 mei te zien in het Foam Amsterdam. Zie foam.nl
